• darkblurbg
  • darkblurbg
  • darkblurbg

INTERVIEW MET MATTHIJS KIEBOOM

MATTHIJS KIEBOOM OVER WERKEN IN CORONATIJDEN - Sinds 1 juni zijn de bioscopen en filmtheaters weer open. Het gros van de films is nog van vóór de lockdown. Een van de eerste gloednieuwe producties is De Piraten van Hiernaast van Pim van Hoeve. Net als voor zijn vorige films schreef Matthijs Kieboom de muziek voor deze avontuurlijke familiefilm. De muziekopnamen in Praag wist hij net op tijd af te ronden voordat de Tsjechische grens in maart hermetisch werd afgesloten. In de maanden erna zat hij thuis niet stil getuige de vele activiteiten waarover hij onlangs met Score sprak.

Het waren turbulente dagen begin van dit jaar. De opnamen van De Piraten van Hiernaast waren voltooid en de postproductie liep op volle toeren. Begin maart zouden de opnamen van de originele score over een periode van drie dagen in de Smecky Studio in de Tsjechische hoofdstad plaatsvinden. Terugkijkend op die hectische dagen vertelt Kieboom: ‛Een week vóór de lockdown zaten wij nog in Praag. Toen speelde natuurlijk de angst van wat er precies allemaal zou gaan gebeuren. Gelukkig hadden wij daar bij het opnemen zelf geen last van. We zaten daar met een vrij groot team uit verschillende landen: mijn dirigent Diego Navarro komt uit Spanje, Thomas Bryla, mijn orkestrator, uit Denemarken en de orkest contractor James Fitzpatrick uit Engeland. Niet lang nadat we thuisgekomen waren, ging Tsjechië in lockdown. We waren met de hakken over de sloot gegaan …..’

Helaas was er nog een solo-instrument dat apart moest worden opgenomen, namelijk een nyckelharpa. ‛Dat is een ongebruikelijk strijkinstrument dat Thomas Roth een week na de orkestopnamen nog moest opnemen. Roth kwam met de auto helemaal uit Oost-Duitsland en belde mij op gegeven moment dat hij een loopneus had en zich een beetje koortsig voelde. Ik ga jou en je kinderen niet in gevaar brengen, ik ga weer terug, zei hij. Dus hup vijf uur in de auto, weer terug naar huis. Gelukkig was er niks aan de hand en heeft hij de opname in een studio in Duitsland nog kunnen doen. Maar het was wel een direct effect van de coronacrisis dat hij hierheen was gekomen, zich niet comfortabel voelde en weer terugging en we uiteindelijk los van elkaar hebben moeten opnemen.’ Na deze wonderlijke laatste muziekopname volgde de eindmix. ‛De mixsessies heb ik echt op afstand gedaan. Mijn mixer heeft in zijn eigen studio gemixt en hij stuurde dan dingen op waar ik naar luisterde en soms kon ik real-time meeluisteren. Tja, dat is een hele aparte manier van samenwerken. Daarnaast bleef ik mijn Praagse team mailen: jongens, voelt iedereen zich nog o.k.? Gelukkig heeft niemand last van het virus gehad. Je voelt toch een zekere verantwoordelijkheid, immers ik heb iedereen naar Praag gehaald.’

James Fitzpatrick, Jan Holzner, Matthijs Kieboom, Diego Navarro, Thomas Bryla en Pim van Hoeve tijdens de opnamen van De Piraten van Hiernaast  in de Smecky Studio in Praag.

Welke gevolgen heeft de coronacrisis voor jou als componist gehad? ‛Nadat ik de mix van De Piraten van Hiernaast had opgeleverd, kon ik gelijk aan de slag voor Engel, mijn volgende speelfilm. Daar kwam wel het probleem om de hoek kijken dat er nog een paar draaidagen te gaan waren vóór de lockdown. Die ontbrekende scènes hebben ze onlangs onder speciaal toezicht alsnog opgenomen. Qua werk heeft het voor mij gelukkig helemaal niets uitgemaakt, alleen dat het ietwat onhandig communiceren is en dat mijn kinderen thuis waren omdat ze niet naar school konden, waardoor je iets minder praktisch werkt. Maar het is niet dat ik stil heb gezeten. En nu ook, als ik klaar ben met deze film ga ik hoogstwaarschijnlijk gelijk door naar een nieuwe documentaire die tot oktober loopt.’

Hoe heb je de crisis als persoon ervaren? ‛Het is heel druk geweest, puur omdat je familie steeds thuis is. Naast mijn werk was er het les geven vanuit mijn studio in plaats van het conservatorium, de Beroepsvereniging voor filmcomponisten en de Dutch Academy for Film. Iedereen stuurde e-mailtjes met protocollen met wat er allemaal anders gaat gebeuren en hoe we het gaan oplossen en op gegeven moment had ik een overkill aan informatie. Ik stress bijna nooit, maar mijn stresslevel ging toen toch iets omhoog omdat ik een korter lontje had, puur omdat je zoveel prikkels hebt. Maar lekker rustig? Het is hartstikke druk! Verder gaat het prima. Ik besef dat de dingen die ik nu als ongemakkelijk ervaar eigenlijk niet zoveel voorstellen. Zowel als componist als vader heb ik niets te klagen.’ Heeft de crisis ook wat meer positieve kanten voor jou gehad? ‛Op het moment dat je plotsklaps een grootse bedreiging om je heen ziet ontstaan, realiseer je je dat je heel erg blij en gelukkig mag zijn met wat je doet en wat je hebt. Dat je bijvoorbeeld een financiële buffer hebt opgebouwd zodat je morgen niet omvalt. Ook qua carrière maak je bij dit soort momenten even pas op de plaats: waar sta ik nu en doe ik alles op de juiste manier? Wil ik het op deze manier blijven doen? Dat kunnen hele kleine of hele grote dingen zijn. Verder had ik me voorgenomen elke avond een film te gaan kijken, maar daar is het niet van gekomen. Gewoon te weinig tijd voor gehad.’

Microsoft Teams

Sinds vorig jaar is Kieboom als docent werkzaam aan de faculteit ArteZ Popacademie & MediaMusic van het conservatorium van Enschede. Net als zijn collega’s moest hij door de crisis zijn onderwijstaken noodgedwongen digitaal uitoefenen. Via Microsoft Teams gaf hij tweewekelijks onderwijs aan een dozijn studenten verdeeld over vier studiejaren. Hoe beviel die plotse verhuizing naar internet? ‛Dat is veel intensiever dan normaal lesgeven. Ik ben iemand die graag reageert en interactie heeft en niet iemand die heel schools een betoog houdt en dan moet iedereen daar maar van leren. Digitaal is dat een stuk lastiger, merk ik. Dan zit er letterlijk een vertraging en een soort barrière in de interactie. Verder zie je studenten in hun kamer zitten – in een studentenhuis of thuis bij papa en mama – en dat is dan je klaslokaal wat voor hun moeilijk is.’ Het doceren bevalt Kieboom goed. Ondanks dat het arbeidsintensief is, zorgt het in de communicatie met zijn studenten voor verdieping en zelfanalyse. Daarnaast zijn hedendaagse studenten veel meer thuis in nieuwe technologische ontwikkelingen, waar hij dan weer van kan leren. Je passie die tegelijk hobby en beroep is delen met anderen bevalt hem opperbest. Kan op termijn weer onderwijs worden gegeven op het conservatorium? ‛Volgens mij wel. Ik vind het knap om te zien hoe snel een school kan omschakelen in zo’n situatie. Ik gok erop dat wat er nu is gebeurd ook iets teweeg gaat brengen in aankomende jaren. Lesgeven via Skype zag ik als een extreem: als het echt niet anders kan dan doen we het zo. En nu realiseer ik me dat het eigenlijk best prima is om dat zo nu en dan te doen. Nu week na week na week is het heftig, maar als het in een normaal studiejaar twee of drie keur gebeurt, denk ik dat ik daar sneller voor zou kiezen dan anders.’

De culturele sector maakt zware tijden door. Onder meer muzikanten hadden en hebben het bijzonder moeilijk. Optreden in concertzalen, op festivals en in theaters is nauwelijks mogelijk. Het Filmmuziek Festival van Krakow nam als vele andere zijn toevlucht tot het internet. In het kader van deze digitale verhuizing werd Kieboom gevraagd in mei een online concert te geven met een gezelschap dat bestond uit zeven spelers: drie strijkers, een vibrafonist, pianist, fluitist en Kieboom zelf op verschillende gitaren. Op het programma stonden stukken uit zijn scores van onder meer Wild en Dummie de mummie. ‛Ik zat in mijn studio met de pianist en de vibrafonist. Met zijn drieën in één ruimte was prima. De dag daarvoor hebben we de strijkers opgenomen omdat ik vond dat we ons aan de regels moesten houden en ik wil dan niet problemen creëren waardoor mensen zich ongemakkelijk gaan voelen. Beide sessies voegden we toen samen. De fluitist hoefde niet de hele tijd te spelen, dus spraken we af dat hij thuis kon optreden. Op die manier hebben we het aangepakt.’

Hoe beviel dit bijzondere optreden? ‛Het was fijn om even buiten mijn comfortzone te stappen, want ik heb al jaren niet meer fysiek met andere mensen muziek gemaakt. Volgens mij was ik het zenuwachtigst van allemaal!’ Het optreden maakte op de toeschouwer aanvankelijk een gemoedelijke indruk. ‛Dat komt omdat we allemaal vrienden van elkaar zijn. Het is een rare periode, voor iedereen was het ook de eerste keer dat je weer buiten de deur komt, in een studio stapt en denkt: we mogen elkaar weer zien, weliswaar op afstand.’ Minder prettig was de omstandigheid dat de strijkers en de andere spelers niet samen konden optreden net zoals het naar elkaar kijken voor een inzetje. ‛Dat gebeurde nu op een clicktrack die we allen op de oortjes hadden. Daardoor gaat het speelse er misschien wat vanaf, maar we hadden er allemaal heel veel lol in. We speelden ook muziek van Hemelrijken en van Zeep, twee films waarvoor de muziek oorspronkelijk in de vorm van samples uit mijn computer is gekomen. Voor mij was het heel speciaal dat ik deze muziek nu eindelijk kon brengen zoals ik het eigenlijk bedoeld had.’

Er zijn de laatste tijd veel online optredens geweest. Is dat nou het nieuwe normaal? ‛Ik hoop het niet. Kijk, er gebeurt iets op het moment dat je publiek voor je neus hebt. Er ontstaat dan een soort elektriciteit, een magie, een interactie. Het wordt afgevlakt als dat er niet is. Je krijgt iets mee van de energie en van de afwachting van de mensen die er zitten. Je krijgt vleugels en je wilt mensen meenemen in wat je muzikaal gaat vertellen. Dat kan volgens mij echt alleen maar op het moment dat er mensen voor je zitten en die energie er is. We hebben het nu met zijn allen gedaan als een zoethoudertje, maar ook hierdoor beseffen we hopelijk hoe speciaal het eigenlijk is dat we straks weer in het theater kunnen zitten of in de concertzaal of waar dan ook.‛

Heiligschennis

Een score die Kieboom al ruimschoots vóór de coronacrisis had opgenomen was die voor de serie Van der Valk die door de Engelse zender ITV in de maanden april en mei werd uitgezonden en ook op de vaderlandse televisie te zien is geweest. Deze opdracht kreeg hij via zijn kersverse Engelse agente. Heb je wel tijd voor buitenlandse opdrachten? ‛Ik heb genoeg te doen in Nederland, maar alles waar zij mee komt in Engeland of in andere landen is voor mij een waanzinnig mooie bonus. Ik zie dat niet als een stap hogerop, maar wel als een verbreding en dat vind ik heel fijn.’ Begin jaren ’70 was een eerdere serie met de Nederlandse detective in Engeland razend populair, niet in de laatste plaats vanwege het hoofdthema Eye Level dat werd geschreven door de Nederlander Jack Trombey (een pseudoniem van Jan Stoeckart) en in de uitvoering van het Simon Park Orchestra een enorme hit was. Voor de nieuwe serie werd geen gebruik van deze tune gemaakt. De door Kieboom gecomponeerde eigentijdse score moet voor menig Brit als heiligschennis hebben gegolden. ‛Mijn agente had al gezegd: realiseer je, dit is een heftig ding wat je gaat doen. Volgens mij hebben we 32 alternatieven gehad, die er heel dichtbij waren of die bijna niet meer herkenbaar waren, middenwegen dus en dat was een heel intensief project. Mijn nieuwe tune nam veel meer tijd in beslag dan de muziek voor de gehele eerste aflevering. Die keuze hebben we overigens met zijn allen gemaakt: de hoofdproducent, de schrijver en zelfs de hoofdrolspeler. Ik had goed door hoe moeilijk dit traject ging, wat wel iets zegt over hoe populair dit allemaal was.’

De dag vóór de eerste uitzending belde zijn agente op met de woorden: ik wil even dat je weet dat you did a good job. Maar er zullen heel veel mensen enorm verontwaardigd zijn over wat je hebt gedaan, waarschuwde ze. ‛Ze zei: als we hetzelfde hadden gedaan, hadden we een heleboel mensen gehad die verontwaardigd waren geweest. We hebben nu iets anders gedaan, er zal nog steeds een hele grote groep mensen verontwaardigd zijn. Laat dat je niet ontmoedigen. Daar heb ik geen last van gehad, maar het was wel vermakelijk om op de dag van de uitzending van het eerste deel op Twitter te lezen: ik heb naar de soundtrack van Matthijs Kieboom geluisterd, no thank you, ik ga de serie niet kijken. (lacht) Ik kan daar boos of verdrietig om worden, maar dat schiet niet op. Ik vond het nogal bijzonder dat de muziek blijkbaar zo belangrijk is voor deze mensen. Nog een reactie: wat een leuke serie, maar please bring back the original Eye Level.’

Voor de derde en laatste aflevering had Kieboom een leuke uitsmijter in petto. Gedurende een flashback komt de kijker erachter waarom Van der Valk een nogal bittere man is geworden, waarna we weer terugkeren naar het heden. ‛Hij rijdt tijdens de zonsondergang richting de horizon en de camera gaat dan omhoog. Bij deze scène liet ik even letterlijk de melodie van het originele Eye Level in een eigen arrangement van mij horen, puur om de mensen het gevoel te geven: oh wat fijn, hopelijk komt het tweede seizoen snel. Op Twitter waren er na de tweede aflevering nog steeds mensen heel actief: bring back the original Eye Level. Toen heb ik voor de grap op een paar tweets gereageerd: blijf nou even zitten tot het einde van de volgende aflevering. En toen ging dat de wereld rond omdat mensen gingen retweeten. Aan het einde van aflevering 3 stond heel Twitter vol met: oh, geweldig dat ze Eye Level nog even terug hebben laten komen. Dus hiermee was de cirkel rond: in het begin vonden ze het allemaal niks en aan het einde van aflevering 3 laat ik het toch nog even terugkomen en zo was iedereen weer helemaal blij.’

Familie

En dan is er nu die andere score die vóór de crisis was opgenomen: De Piraten van Hiernaast. Deze nieuwe film van Pim van Hoeve had in eerste instantie op 22 april in roulatie moeten gaan, maar heeft de bioscoop nu dan toch bereikt. In deze vrolijke familiefilm maken we kennis met een piratenfamilie die het beu is om altijd maar te moeten vechten op zee en besluit zich te vestigen in het dorpje Zandwijk aan Zee. Hoe heb je deze klus opgepakt? ‛Dit is een zondagmiddagfilm waar het hele gezin van kan genieten. Net als bij Pims vorige film Dummie de mummie zit er een serieuze inslag in dankzij enkele grapjes die je misschien als volwassene iets meer snapt dan het jeugdpubliek. Ook muzikaal pakken we het redelijk serieus aan. De bijna zes minuten durende openingsscène op zee met kanonschoten pak ik aan als Cutthroat Island van John Debney of The Sea Hawk van Korngold; daar vertel ik niks kinderlijks in. Daarnaast probeerde ik het qua avontuurlijke en komische belevenis wel een beetje in de Pirates of the Caribbean vibe te houden, maar ik heb hard mijn best gedaan om muzikaal weg te blijven van deze film. Als ik het muzikaal kinderlijker had aangepakt, had de film ook heel anders gevoeld. Met Pim is het altijd een bewuste keuze om de muziek relatief serieus te houden.’

Is het een enge, bloedstollende score geworden? ‛Absoluut niet, maar er zitten wel wat scènes in waar kinderen enige spanning voelen. Ook zijn er nachtscènes die een beetje spannend zijn net zo goed als scènes waarbij ze denken: oh, gaat onze hoofdrolspeler nou toch samenwerken met de slechterik?’ De film kent een rijk gevulde score met afwisselende stemmingen. Is muziek een belangrijk ingrediënt in de film? ‛Ja, dat realiseerde de producent zich op voorhand gelukkig ook. We hadden daardoor iets meer budget om de muziek volledig met orkest op te nemen. Het feit dat de producenten heel graag een soundtrack ervan willen uitbrengen zegt ook wel wat. Bij een piratenfilm doet de muziek nou eenmaal een hele hoop en ik ben enorm dankbaar dat ik deze score mocht schrijven.’

   De piratenfamilie in De Piraten van Hiernaast met rechts Egbert Jan Weeber als vader Hector Donderbus. 

Waar heb je in deze score met name de nadruk op gelegd? ‛Wat ik mezelf als taak heb gesteld is, ondanks dat de piraten aan wal waren, steeds het piratengevoel te behouden. Ik heb daarom de nadruk gelegd op het avontuurlijke maar ook op het daarmee verbonden gevoel van de zee. Ik speel heel erg met thema’s: de piraten hebben een heel duidelijk avontuurlijk thema, de slechterik heeft een duidelijk slechterikenthema. Maar mijn doel was vooral dat ondanks dat de piraten in een andere setting zijn het moet klinken als piraten.’ Hoe klinkt piratenmuziek volgens jou? ‛Piraten blijven avontuurlijk, ze zijn altijd in beweging als golven bij wijze van spreken, en het blijft schuren, want ook al zijn het natuurlijk boefjes, eigenlijk zijn het allemaal leuke mensen. Ik vind het sowieso leuk om zo nu en dan een wat minder bekend instrument toe te voegen aan mijn palet. Aldus heb ik er nu voor gekozen om een nyckelharpa te gebruiken, een instrument dat je omhangt als een gitaar en strijkt als een cello en daarnaast zijn er toetsen die je moet indrukken. Dat geeft een fiddle-achtige sound die een beetje knarst, piept, knort, schuurt en dat vond ik prachtig overeenkomen met het karakter van de piraten. Film en score beginnen met een zacht strijkersbedje (cello en contrabas) en daaroverheen speelt de nyckelharpa de eerste noten van de melodie van de piraten.’

Net zo onlosmakelijk verbonden aan piratenfilms is de zee. ‛Ja, in dit geval zijn de violen de golfjes en de pauken en het lage koper het grote schip dat erdoorheen vaart. Terwijl ik dat aan het doen was, dacht ik: hoe vaak krijg ik nou nog de kans om zoiets te doen? Te gek.’ Dat de muziek met een echt orkest moest worden opgenomen stond als een paal boven water. ‛Voor Van der Valk vloog ik telkens heen en weer naar Praag. Die muziek was redelijk statisch, daar hebben we veel met samples gewerkt. Het orkest was daardoor onderdeel van een heel groot palet. Bij de piratenfilm is het orkest 99 procent. Dat speelt veel lekkerder, want je speelt niet met de computer mee. Ik zal niet zeggen dat hoe moeilijker hoe leuker het is om te spelen, maar het was veel muzikaler en veel traditioneler geschreven. Zo is er in de opening een stukje dat heel erg golfachtig is en waar ik naar Neptunus knipoog. De algehele sfeer in de opnameruimte was heel goed, de muzikanten hadden echt plezier om deze score te spelen.’

Intiem

Vorig jaar leerde het publiek een andere kant van Kieboom kennen. Voor de arthousefilm Bloody Marie van Lennert Hillege en Guido van Driel schreef hij een kleine, intieme score die onder meer werd gedragen door cello en theremin. Wil je in de toekomst zowel voor deze kleinschalige films als meer traditionele zoals De Piraten van Hiernaast componeren? ‛Ja, absoluut. Ik beleef daar enorm veel plezier aan. Als je maar één bepaald genre doet, gaat de frisheid bij jezelf ervan af. Op het moment dat ik nog een kinderfilm doe, is dat prima. Maar als ik daarna nog twee kinderfilms doe, dan wil je even weer ergens anders zitten. Ik heb een periode gehad, waarin ik drie of vier romantische komedies achter elkaar deed, dat is heftig.’ Tot de meer intieme categorie hoort de muziek die Kieboom schreef voor de korte film Gabriël van Paul Haans die hoogstwaarschijnlijk tijdens het komende Nederlands Film Festival zal worden vertoond. Over de muziek van deze film over Joodse onderduikers in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog: ‛Dit is een serieuze orkestrale score, waar ook veel meer de emotie in voorkomt. Immers, bij een oorlog zijn er verschillende emoties die je voor je kiezen krijgt. Ergens is het ook een intiem verhaal met een kleine intieme melodie erin. Verder is er een slaapliedje dat gezongen wordt door een van de acteurs. Dat hebben we geschreven voordat ze gingen filmen, zodat een van de acteurs het kon neuriën in het juiste tempo en dito toonsoort en dat is heel mooi geworden.’

In augustus kunnen we genieten van de muziek die Kieboom schreef voor Engel van Dennis Bots. De opnamen zullen wederom in Praag plaatsvinden, al zal de componist ditmaal alles thuis via Skype volgen. ‛Engel, dat ben ik met een vleugje Thomas Newman. Ik vind het heel leuk om met al mijn exotische instrumenten rare dingetjes op te nemen en dan als basis een orkestsound te hebben. Ik gebruik vooral strijkers en houtblazers en ik doe heel veel met gitaar. Waar ik normaal gesproken synthesizerakkoorden neer zou leggen, leg ik hier met gitaar akkoorden neer, die ik dan bewerk waardoor een modernere sound ontstaat. Kijk, Piraten gaat over een hele familie en een groot schip en zeeslagen, terwijl Engel gaat over een meisje dat een coming of age beleeft, dus dat is veel intiemer en dan moet de muziek niet groots en orkestraal zijn.’

De dag voordat dit gesprek plaatsvond, was Matthijs Kieboom jarig. ‛Ik vind een verjaardag altijd een moeilijk iets. Ik was vroeger altijd de jongste: in bandjes, in de vriendengroep en toen ik begon was ik een van de jongste filmcomponisten en daar is nu een beetje wat vanaf gegaan. Ik realiseer me heel goed dat vijfendertig natuurlijk hartstikke jong is en dat ik voor mijn leeftijd waanzinnig mooie dingen aan het doen ben en mag doen. Voor mij is een verjaardag altijd een blik terug en een blik vooruit en bij de blik terug kan ik alleen maar dankbaar zijn voor de prachtige dingen die ik heb mogen doen de afgelopen jaren. Bij de blik vooruit denk ik dat als ik dit blijf volhouden, het prima is als het meer wordt, en dan bedoel ik niet zozeer financieel maar meer de zekerheid qua projecten. Bernard Herrmann heeft ooit gezegd: een film is een mozaïek en de muziek is de lijm die het bij elkaar houdt. Die rol vind ik prachtig om te kunnen vervullen. En dan maakt het mij niet uit of dat een arthousefilm als Bloody Marie of een piratenfilm of een grote natuurdocumentaire is, of een Nederlandse, Britse, Russische productie of wat dan ook. Als het een hele mooie mozaïek is, dan wil ik heel graag die lijm zijn.’

Net als Wild in 2018 is De Piraten van Hiernaast digitaal verkrijgbaar op het label MovieScore Media.

Paul Stevelmans