• darkblurbg
  • darkblurbg
  • darkblurbg

INTERVIEW MET JOHN GÜRTLER

MUZIEK MET EEN HOOG ENERGIEGEHALTE - Met ‘Systemsprenger’ worden in Duitsland kinderen of jongeren bedoeld die heel lastig in een jeugdhulpverleningstraject onder te brengen zijn. Een dergelijk zwaar geval is de negenjarige Benni in de film Systemsprenger van Nora Fingscheidt: wispelturig, onvoorspelbaar en soms neigend tot agressief gedrag met alle gevolgen van dien voor haarzelf en haar omgeving. Voor deze Duitse film die onder de huid gaat, schreef de Duitse componist en muzikant John Gürtler een energieke score met speelse elementen waarvoor hij afgelopen december de Europese Filmprijs in ontvangst mocht nemen. Onlangs vertelde hij Score over de drijfveren voor deze opvallende muzikale begeleiding.

Systemsprenger is de vierde film die John Gürtler (1981) voor regisseuse Nora Fingschiedt heeft gedaan. Van huis uit is hij saxofonist. Aan de Universiteit voor de Kunsten in Berlijn studeerde hij compositie. Op de Filmakademie Baden-Württemberg in Ludwigsburg vervolgde hij zijn studie met een scholing tot filmcomponist. Hier leerde hij Fingschiedt iets meer dan tien jaar geleden kennen. Voor haar middellange film Brüderlein (2013) schreef Gürtler een door piano en akoestische gitaar uitgevoerde score vol liedjes in indierockstijl. Over zijn muziekstijl merkt Gürtler op: ‛Ik probeer altijd iets bijzonders te schrijven wat goed past bij de film. Daarom denk ik niet dat ik in een herkenbare stijl werk, maar dat het heel erg afhangt van de film. En werkt het goed, dan leun ik al gauw aan tegen een liedjesstructuur, ook al zijn die instrumentaal. Maar het kan ook elektronisch of symfonisch zijn, al naargelang de film.’

Mede dankzij hun goede manier van samenwerken lag het voor de hand dat hij ook de nieuwe film van Fingscheidt zou gaan doen. Systemsprenger is haar eerste lange film. Aanvankelijk wist ze niet precies wat voor muziek ze wilde, maar Gürtler kon vooraf uit het script opmaken dat er beslist een portie energie uit de score diende te klinken. Cruciaal in de film is de verhouding tussen Benni en Micha, de anti-agressiecoach die zich over haar ontfermt. Tussen beiden ontstaat heel langzaam een toenadering die ook via de muziek vorm krijgt, te beginnen tijdens de reis naar het bos waar beiden een paar weken zullen doorbrengen. Gürtler: ‛Micha hoorde in zijn jeugdjaren luide, agressieve muziek die Benni aanvankelijk vreselijk vindt; we zien hoe ze de handen tegen de oren houdt als ze die muziek in Micha’s auto hoort. Op de terugweg vindt ze de muziek wel goed. De toenadering tussen beiden voltrekt zich deels in de score en deels in de source, zoals die muziekstukjes die uit de autoradio weerklinken.’

                                       Helena Zengel als Benni in de auto op weg naar het bos in Systemsprenger

Naast deze soms ruige muziek vervolgde Gürtler nog een ander spoor met zijn score. De film begint met speelse klanken die een geheel andersoortige film lijken aan te kondigen. ‛Nora vond het steeds van groot belang dat in de film een kindermuziekcomponent diende te zitten. Want Benni is ondanks al haar uitbraakpogingen en de last die ze met zich meedraagt ook een speels kind. Daarom lieten we het hoofdthema dat steeds weer opduikt spelen door een glockenspiel dat vervormd en kinderlijk klinkt, een sound die je kunt verwachten in de wereld van de kindertelevisie. Het heeft even geduurd voordat we deze melodie en die ambivalentie tussen een snel ritme en het kinderlijke te pakken hadden.’

Heb je de liedjes die her en der als source te horen zijn ook geschreven? ‛Op één kinderliedje na is alles van mijn hand. Nadat ik het script had gelezen vroeg Nora mij voor de filmopnamen alvast muziek te schrijven, zoals voor de scène waarin Micha op weg naar het bos in de auto naar de radio luistert. Ook voor de scène waar de kinderen patat eten wilde ze muziek hebben. Benni draait dan door en staat te dansen op tafel en we overwogen de muziek die op de achtergrond op de radio te horen is op de voorgrond te zetten. Hier horen we EDM (electronic dance music), zeg maar popmuziek die je vaak op de radio hoort. Ik ben er zelf niet zo gek op, maar het is leuk om die te produceren, ook omdat je er een zekere dosis humor in kunt verwerken. Het was ook leuk dat de kinderen het tijdens de opnamen geweldig vonden; ze wilden het de hele tijd horen. En zo heeft het in ieder geval de doelgroep bereikt.’ Dit nummer staat onder de titel Don’t Wanna Fight You op de digitale soundtrack van de score naast het folkachtige Like Before dat bij Micha thuis op de radio is te horen en dat Gürtler eerder had geproduceerd voor een eigen album.

Rustig

Benni maken we in de bijna twee uur durende film ook mee gedurende momenten van relatieve ontspanning of zelfs rust. Haar vurige verlangen is terug te gaan naar haar moeder. Gürtler schreef voor deze scènes rustige stukken die sterk contrasteren met de meer wilde muziek. ‛De eerste keer is als Benni door de politie wordt opgehaald nadat ze ervandoor gegaan is naar haar moeder. Daarnaast zijn er rustgevende akkoorden die Micha begeleiden als hij doorkrijgt wat er met het kleine meisje aan de hand is en hij een gevoel van genegenheid voor haar ontwikkelt. Hij kan het niet meer aanzien en eenzelfde soort ontzetting is er wanneer Benni aan het einde van de film het bos in rent nadat ze Micha’s baby bij hem thuis heeft opgesloten en de muziek hier een identieke klank heeft. Ze beseft dat hij haar niet meer kan helpen en hun wegen scheiden zich. Dat zijn zo van die dingen die vaak vanzelf ontstaan. Ik vind het altijd boeiend dat je zoiets niet bewust plant, maar dat je door uitproberen zo maar een manier vindt waarop de muziek kan werken.’

                                                                    Helena Zengel als Benni in Systemsprenger.

De score valt aangenaam op door enkele bijzondere akoestische instrumenten en opgewekt gefluit. Meest opvallende instrument is een glockenspiel. Minstens zo kenmerkend is het frequente drumwerk. ‛Dat horen we steeds wanneer Benni wegrent. Voordat de film werd gemonteerd heb ik met John Schröder, een freejazzdrummer uit Berlijn, al opnamen gemaakt. Hij beschikt over een ontembare energie, barst van de ideeën en kon daardoor de drive van Benni goed weergeven. Uiteindelijk hebben we slechts driemaal twintig seconden van zijn drumspel gebruikt, maar het paste perfect.’

Elektronische elementen kent de score relatief weinig. Enkele voorbeelden zijn voornoemd EDM-liedje en het luide liedje dat we horen wanneer Micha naar het bos rijdt. ‛Beide stukken waren voor de opnamen nodig. Later heb ik die verwerkt in alle andere stukken van de score. De bedoeling was dat elementen uit Micha’s en Benni’s geluidswereld overal zouden opduiken. Om die reden zou ik de score in zijn geheel eerder elektroakoestisch willen noemen. Dat geldt evenzeer voor de pianostukken die zijn bewerkt. De score bevat steeds weer elektronische elementen wat leidt tot vervreemdende effecten.’

De opnamen vonden plaats in Paradox Paradise in Berlijn, een studiocollectief dat een enorme verzameling instrumenten herbergt. ‛Ik heb hier zelf heel veel instrumenten bespeeld net als mijn collega Jan Miserre. Voor de drumpartijen zijn we naar een andere, grotere studio gegaan waar alles nog beter klinkt.’ De muziek is inmiddels digitaal verschenen, maar ook op vinyl. ‛Via een crowdfundingsactie hebben we een kleine oplage op vinyl laten drukken. De muziek kreeg zo extra aandacht en dat beviel heel goed.’ Was dit de eerste keer dat je filmmuziek zo werd uitgegeven? ‛Nee, dit is de derde soundtrack op vinylplaat die we hebben gedaan. Van de muziek voor de film Space Dogs die verleden jaar in Locarno was te zien is ook een elpee verschenen. En voor Above and Below van Nicolas Steiner is er ook een beschikbaar. Digitale soundtracks verkopen we al langere tijd zelf. Eigen muziek digitaal ter beschikking stellen is vandaag de dag tamelijk eenvoudig.’

Europese Filmprijs

John Gürtler kreeg afgelopen december in zijn woonplaats Berlijn de Europese Filmprijs voor zijn muziek voor Systemsprenger. Kwam deze prestigieuze prijs als een verrassing? ‛Ik had er helemaal niet op gerekend. Als je bekijkt wie er allemaal had kunnen winnen dan was het ietwat choquerend. Maar ik heb me ermee kunnen verzoenen!’ Welke gevolgen heeft deze onderscheiding verder gehad? ‛Vaak duurt het even voordat dergelijke prijzen effect hebben, maar ik denk toch wel dat ze enorm behulpzaam kunnen zijn. Maar het leukst vind ik toch wel om gewoon in de studio goede muziek te maken.’

In het juryrapport wordt gewag gemaakt van impulsieve en moderne muziek. Dat impulsieve is duidelijk te horen, maar waar zou dat moderne op slaan? ‛Ik denk vanwege het tamelijk hoge elektronische aandeel in de score zonder dat deze als onmiskenbaar elektronische genremuziek te boek staat. Dus dat ik niet enkel vasthoud aan strijkers en piano of alleen maar aan elektronica. Het gaat meer om het vermengen van elektronica in de muziek zoals het mij uitkwam.’ Ook lezen we in het rapport dat de componist het onuitsprekelijke heeft weten om te zetten in muziek. Herken je ook iets van jezelf in Benni? ‛Vanaf het eerste moment dat ik onder ogen kreeg dat Benni losbreekt, leefde ik net als Nora met haar mee en dachten we: vooruit Benni, ga door het lint! Als ik zie hoeveel restricties er bij mijn achtjarige zoon op school zijn, soms grenzend aan een verbod op fantasie, dan komt bij mij de gedachte op dat je als kind en ook als volwassene al deze regels zou moeten doorbreken. Daardoor denk ik dat iedereen wel iets van Benni in zich draagt.’

                                                      John Gürtler (in het midden) met zijn kersverse Europese Filmprijs.

John Gürtler is ook buiten de filmwereld met muziek bezig. ‛Met Phillip Sollmann, een vrij bekende producer van elektronische muziek die werkt onder de naam Efdemin, heb ik onlangs voor de Berlijnse Volksbühne eigen composities uitgevoerd met een kamermuziekgezelschap. Verder heb ik niet zo lang geleden een digitaal album met liedjes uitgebracht waaronder Like Before dat ook op de soundtrack van de film staat. Dit jaar verschijnt ook nog een elektronisch album met overwegend oudere stukken. Ik gooi zo een beetje ballast overboord om daarna weer met iets nieuws te komen. Maar filmmuziek neemt een groot deel van mijn dagelijkse activiteiten in. Je moet goed kunnen plannen als je daarnaast nog iets anders wilt doen.’

Hoe is het gesteld met de hedendaagse filmmuziek in Duitsland? ‛Nou, interessant zijn de vele internationale coproducties en documentaires, waardoor we ons niet alleen beperken tot Duitse thema’s en in Duitsland opgenomen films, wat mij opperbest bevalt. Op dit moment produceren streamingdiensten als Netflix, Sky en Amazon als gekken series. Je begrijpt gewoon niet hoe ze dat allemaal financieren, maar ik denk wel dat er op die manier naast film en televisie heel veel tot stand wordt gebracht. Ik denk dat de filmmarkt in zijn algemeenheid lastig is, want het gaat vaak om films die alleen maar op festivals worden vertoond. En dat zijn nu juist de films waar wij de muziek voor schrijven, wat op zich goed is natuurlijk. Wat heel bijzonder was aan Systemsprenger is dat deze film zoveel toeschouwers naar de bioscopen wist te lokken, iets wat voor een dergelijke film eigenlijk ongebruikelijk is. De films die het in de bioscoop goed doen zijn vaak komedies, een genre dat niet echt mijn voorkeur heeft.’

Paul Stevelmans