• darkblurbg
  • darkblurbg
  • darkblurbg

ROGIER VAN OTTERLOO - DE EERSTE MODERNE NEDERLANDSE FILMCOMPONIST

Dit jaar is het dertig jaar geleden dat componist, arrangeur en dirigent Rogier van Otterloo op slechts 46-jarige leeftijd kwam te overlijden. Groot was indertijd de verslagenheid onder collega’s en het grote publiek over het verlies van de getalenteerde musicus. Als componist van een dozijn Nederlandse en Belgische films heeft Van Otterloo een onuitwisbaar stempel op de toenmalige vaderlandse film gedrukt, met name met zijn oorspronkelijke muziek voor Turks fruit en Soldaat van Oranje, beide films van Paul Verhoeven. Wat is er van die onaantastbare reputatie van weleer overgebleven anno 2018?

Na een opleiding in de klassieke muziek – onder meer aan het Conservatorium van Amsterdam – kwam Rogier van Otterloo (Bilthoven, 1941) medio jaren ’60 terecht in de wereld van kleinkunst en lichte muziek. Gestaag bouwde hij een carrière op als muzikant, arrangeur en componist. In die laatste hoedanigheid schreef hij de muziek voor Turks fruit (1973), met ruim 3,3 miljoen bezoekers nog steeds de meest bezochte Nederlandse film aller tijden. Drie stukken uit deze score zijn al gauw in de Nederlandse filmmuziekcanon terechtgekomen: het titelthema dat is te horen tijdens de fietstocht van Rutger Hauer en Monique van de Ven door Amsterdam, Rosa Turbinata en Dat mistige rooie beest met het onnavolgbare mondharmonicaspel van Toots Thielemans. De totstandkoming van de muziek verliep nogal moeizaam: Jan Wolkers wilde veel liever Willem Breuker voor de muziek. En regisseur Verhoeven was met het resultaat niet zo tevreden. In een interview met Score (nr. 65, december 1987) vertelt hij: ‛… er zaten wat drummetjes in en van dat veeg-gedoe. Anderen vonden het goed. En later bleek het allemaal wel te kloppen.՚ Van Otterloo had zijn rug recht gehouden en gelijk gekregen, want ook nu nog is zijn muziek een onlosmakelijk bestanddeel van een film die zonder deze muziek een geheel andere film zou zijn geworden. De aanstekelijke mix van jazz en easy listening die de componist hanteerde, week af van de gangbare symfonische stijl en wist zo de tijdgeest, vooral onder het merendeels jonge publiek, moeiteloos te raken. Dat laatste bleek ook uit het grote succes dat de elpee met de originele score in de hitlijsten wist te behalen. En dat was voor een Nederlandse film-soundtrack zeer uitzonderlijk, zoals John van Markwijk in zijn biografie van Van Otterloo uit 2011 opmerkt: ‛Door zijn bijzondere talent om het zo vorm te geven, is de melancholische muziek uiteindelijk tijdloos en smaakvol gebleken. De muziek was dienend aan de beelden, maar ook een kenmerkend aspect van de film. Alleen de beste filmsoundtracks scoren op beide vlakken.՚ ¹ 

Na dit opmerkelijke debuut als filmcomponist vervolgde Van Otterloo zijn carrière in de vaderlandse filmwereld met de muziek voor films als Help, de dokter verzuipt! (1974) van Nikolai van der Heyde met de hit Help en daarna met twee films van Paul Verhoeven: Keetje Tippel (1975) met een lyrisch titelthema à la Georges Delerue en Soldaat van Oranje (1977). Vooral met de muziek voor die laatste film bewees Van Otterloo de kneepjes van het vak van film-componist volledig in de vingers te hebben. Zijn interesse voor deze toegepaste vorm van muziek was inmiddels flink toegenomen. De score voor de grote Nederlandse verzetsfilm laat een grote variatie aan stukken in uiteenlopende stijlen zien: naast een onvergetelijk en pakkend hoofdthema in marsvorm zijn er poëtische stukken (Esther), lichtvoetige jazz (Ik gooi heel Duitsland plat) en dreigende muziek (Nederland mag trots zijn op zijn leger), naast vele andere stukken. Verhoeven was dit keer meer dan tevreden. Uit het interview met Score: ‛Het is het beste wat hij heeft gemaakt. Dat vind ik ook goede filmmuziek: krachtig, stevig, goed georkestreerd, sterke akkoorden. Dit is Soldaat van Oranje. Ik ben er nog steeds van onder de indruk.՚ Volgens Van Markwijk was de muziek van internationaal niveau: ‛De muziek was dienend aan de film maar ook origineel en zoals gebruikelijk met vakmanschap geconstrueerd. Ook zonder filmbeelden is de muziek goed te beluisteren.՚ ² Met deze complete score die ook op elpee een aardig succes beleefde betoonde Van Otterloo zich binnen enkele jaren als regelrechte filmcomponist, wellicht de eerste Nederlandse van na de oorlog.

Amerika

Na dit grote succes kwam de samenwerking met Verhoeven tot een einde. Voor een handvol films, waaronder Grijpstra & de Gier (1979) van Wim Verstappen, Te gek om los te lopen (1981) en Op hoop van zegen (1986), beide van Guido Pieters, zou Van Otterloo nog originele muziek voor film schrijven. Na de kortdurende bloei van de Nederlandse filmindustrie in de jaren ’70 was er in de jaren ’80 weinig vraag en daarnaast had Van Otterloo als dirigent van het Metropole Orkest weinig tijd voor eventuele filmopdrachten. Door zijn vroege dood is zijn carrière als film-componist vroegtijdig ten einde gekomen. Van Otterloo’s zoon Thijs – zelf saxofonist, arrangeur en componist – vertelde Score onlangs wat de plannen van zijn vader waren vlak vóór zijn overlijden: ‛Hij heeft gezegd dat hij zichzelf misschien over een tijdje in Amerika zag terechtkomen. Hij had de ambitie om daar dan een nog grotere naam te maken. Hij had heus ook andere plannen: hij wilde nog een keer een orkestsuite schrijven, maar dat was meer een lang gekoesterde droom.՚

Filmmuziek was een van de activiteiten waarmee Van Otterloo jarenlang bezig was. Naam maakte hij vooral als arrangeur en vanaf 1980 als dirigent van het Metropole Orkest. Welke plaats nam filmmuziek binnen zijn drukke bestaan in? Thijs: ‛Hij had niet gedacht dat hij daar het meest bekend mee zou worden, maar hij heeft het zich toch wel gerealiseerd, en daardoor heeft hij het als specialiteit kunnen ontwikkelen. Het was vooral opdrachtmuziek waaronder hij toch het meest zijn handtekening heeft kunnen zetten. Hij werkte nooit lang aan muziek, hij was ontzaglijk stellig en zeker van zijn zaak, en het eenmaal bedacht hebbende, schreef hij het zo op. En dan was er geen speld tussen te krijgen. Hij werkte maar een deel van de dag aan zijn composities, daarnaast ging hij andere dingen doen. Dus zijn werk nam nooit zijn hele dag in beslag. Maar toen hij ook chef-dirigent werd, merkte ik wel dat de productiviteit wat trager werd, dat was een nadeel van een vaste baan.՚

Wat maakte zijn filmmuziek zo bijzonder? Thijs: ‛Het is niet zo dat hij iedere film vanuit eenzelfde sound benaderde, dat niet zozeer. Hij had voor de verschillende opdrachten meerdere stijlen op zijn palet, maar wel hoor je terug dat zijn muziek altijd klassiek beïnvloed is geweest. Hoe licht zijn stukken voor jazz of pop ook waren, er zat altijd een element in dat je terug kon voeren naar Bachs contrapunt, dat je hoorde dat hij dat heel goed tot zich had genomen. Hij benaderde muziek altijd vanuit de klassieke leer.՚ Van Otterloo wist als geen ander binnen een paar minuten een thema helemaal op de kaart te zetten, zo blijkt ook uit de biografie van Van Markwijk. Thijs: ‛Hij was wars van ellenlange herhalingen en hij was als persoon niet zo heel geduldig. Hij had niet zoveel zin in lange stukken. De hoofd- en bijzaken werden altijd goed gescheiden bij hem. Als hij het niet fantastisch vond, dan ging het de prullenmand in. Waar ik nog steeds van sta te kijken is hoe hij meerdere lagen van een stuk wist te belichten, en dat dat dan toch zo duidelijk allemaal bij elkaar hoort en in elkaar grijpt, draaiende om dat ene thema. Dat vind ik heel bijzonder.՚

Reputatie nu

Rogier van Otterloo verwierf dankzij de scores voor Turks fruit en Soldaat van Oranje een welhaast legendarische status, ook bij hedendaagse generaties kijkers en luisteraars. Thijs: ‛In de filmmuziek is hij nog het sterkst gebleven. Voor velen is of was hij de grootste Nederlandse filmcomponist. Dat hoor ik van zoveel kanten en dat aanzien blijft wel op de een of andere manier.՚ Van Otterloo mag gerust de eerste Nederlandse filmcomponist van na de oorlog worden genoemd met een consistent œuvre. Thijs: ‛Ja, voor de oorlog heb je natuurlijk andere grote componisten, maar het is denk ik waar: je hebt andere succesvolle mensen die ook veel geschreven hebben, maar weinigen die echt een erfenis hebben nagelaten die je meteen herkent. En dat je de thema’s echt blijkt te kennen, dat komt nog vaker voor dan je verwacht, vooral dankzij films als Turks fruit en Soldaat van Oranje en soms Help, de dokter verzuipt!՚ 

Welke voorbeelden van filmcomponisten had hij? Thijs: ‛Ik weet dat hij een behoorlijke partiturenkennis had en dat hij ook wel werk dirigeerde van John Williams en ook andere filmmuziek gedirigeerd heeft. Hij heeft E.T. gezien, daar was hij helemaal van ondersteboven. En Star Wars heeft hij ook gedirigeerd. Ik denk dat John Williams wel echt een filmcomponist was die hij hoog had zitten. En voor Leonard Bernstein had hij ook een ongelooflijke fascinatie vanwege diens West Side Story

Thijs van Otterloo heeft in maart van dit jaar meegewerkt aan een avondvullend concert in Dordrecht dat onder de titel Rogier in het teken stond van zijn vader. ‛Ik had een solistische rol, ook in een filmthema van Turks fruit. En toen werden vanwege de generaties en de familie ook enkele composities van mijzelf uitgevoerd en een stuk van zijn vader, mijn opa, dus het was een avond met muziek van drie generaties Van Otterloo.՚ Welke stukken werden gespeeld van Turks fruit? ‛Het thema op de fiets – het hoofdthema van Turks fruit – en het orkest heeft Rosa Turbinata gespeeld, maar ook een deel van Dat mistige rooie beest is vertolkt. Dus eigenlijk zijn de drie hoofdthema’s aan bod gekomen. Maar Turks fruit is niet uitgewerkt voor een heel orkest, dat is slechts gespeeld met publiek en met gefluit, interactief zeg maar. Dat was een geintje, maar wel leuk!՚

Ook uit Soldaat van Oranje werd die avond muziek gespeeld. Thijs over deze bijzondere score: ‛Er is een mooi thema van het Joodse meisje en de Waalsdorpervlakte is ook een heel indrukwekkend stuk. Er komt maar een heel klein stukje van in de film voor. Het is een enorm uitgesponnen, lang stuk, terwijl de meeste stukken maximaal drie minuten duren. Je kunt je er eigenlijk meteen wel wat bij voorstellen als je het hoort.՚ Het hoofdthema is inmiddels uitgegroeid tot een ware evergreen die vandaag nog volop wordt gespeeld. ‛Klopt. Ik heb meegemaakt dat die muziek bij de Idols-finale werd gestart om een belangrijke Nederlandse gebeurtenis aan te kondigen. Die muziek wordt vaak geassocieerd met de kleuren rood-wit-blauw. Nog steeds. Ik zit zelf in het orkest van de luchtmacht, waar het in het vaste repertoire zit. Bij herdenkingen of vrolijke aangelegenheden wordt het dan gespeeld. Ik geloof dat het nog steeds een van de meest gespeelde stukken is.՚ Je zou het zelfs een alternatief volkslied kunnen noemen. ‛Ja, een beetje wel. Iedereen kent het. Dan zit ik in het orkest en dan hoor ik regelmatig: tadadadada. Ik ben er wel trots op.՚ Het carillon van de Domtoren in Utrecht speelde onlangs, op Bevrijdingsdag, het thema van Soldaat van Oranje …..

De muziek van Soldaat van Oranje verscheen indertijd op elpee. Over de rechten van de muziek werd lang onderhandeld met als gevolg een wat ondoorzichtig resultaat. Een sleutelrol was in dit verband weggelegd voor Rob Houwer, de producent van de film. Van Markwijk schrijft in zijn biografie: ‛De zakelijke afspraken waren echter zodanig dat Rob Houwer de rechten van de originele opnames bleef houden. Het gebruik van de originele banden is niet mogelijk zonder toestemming van Houwer. Soldaat van Oranje is, ondanks meerdere verzoeken, nooit integraal op cd verschenen door een voortdurende blokkade van Houwer.՚ ³ Kunnen we er ooit nog een cd van verwachten? ‛Nou, ik weet zeker dat het een keer gaat gebeuren. Ik zat zelf nog te denken: het zou toch gaaf zijn als je gewoon die veertien stukken van die plaat op cd zou zetten. Voordat ik de film kende, vond ik hem al spannend. Ik wist dat het een oorlogsverhaal was, ik had er al een heel eigen voorstelling bij, omdat ik die plaat heel vaak gedraaid had. Ik had heel veel met die plaat.՚ Wie niet kan wachten, kan altijd terecht bij de bijzonder fraaie door Thijs en broer Bas samengestelde box Verzameld werk, bestaande uit drie cd’s waarvan één geheel gevuld is met filmmuziek van Rogier van Otterloo, waaronder vijf stukken uit Soldaat van Oranje

¹ De biografie van John van Markwijk werd op 10 maart 2011 in Vredenburg Leidsche Rijn in Utrecht aan de weduwe van Rogier van Otterloo aangeboden tijdens een eerbetoon aan de componist en arrangeur. De titel luidt Rogier van Otterloo. Arrangeur, componist, orkestleider. Van de biografie verscheen in 2015 een herdruk bij Stichting Metropole Orkest. Het citaat staat op pagina 79.

² Van Markwijk, p. 106.

³ Van Markwijk, p. 105.

Paul Stevelmans